بررسی مواد ۱۱۲ تا ۱۱۸ قانون کار؛ حقوق و تعهدات کارآموزان 
مقدمه
کارآموزی یکی از راه‌های مهم برای یادگیری مهارت‌های شغلی، افزایش توانمندی‌های حرفه‌ای و آماده‌شدن برای ورود به بازار کار است. قانون کار جمهوری اسلامی ایران در مواد ۱۱۲ تا ۱۱۸، مقررات مربوط به تعریف کارآموز، شرایط کارآموزی، حقوق و تعهدات طرفین، مفاد قرارداد کارآموزی و مسئولیت مراکز آموزشی را مشخص کرده است.
آگاهی از مواد ۱۱۲ تا ۱۱۸ قانون کار برای کارفرمایان، کارگران، کارآموزان و مراکز آموزش فنی و حرفه‌ای اهمیت دارد؛ زیرا رعایت این مقررات می‌تواند از بروز اختلافات کاری جلوگیری کند و زمینه یادگیری در محیطی ایمن و قانونمند را فراهم سازد.
ماده ۱۱۲ قانون کار؛ تعریف کارآموز و شرایط کارآموزی
بر اساس ماده ۱۱۲ قانون کار، کارآموزان در دو گروه اصلی قرار می‌گیرند:
گروه اول؛ افراد آموزش‌دیده در مراکز کارآموزی: افرادی که برای یادگیری یک حرفه مشخص، بازآموزی یا ارتقای مهارت، در مدت معین در مراکز کارآموزی یا آموزشگاه‌های آزاد آموزش می‌بینند. این افراد ممکن است کارگران شاغلی باشند که با توافق کتبی کارفرما به مراکز آموزشی معرفی شده‌اند یا اشخاصی باشند که بدون اشتغال، شخصاً برای یادگیری حرفه به این مراکز مراجعه می‌کنند.
گروه دوم؛ کارآموزان مشغول به کار در کارگاه: افرادی که بر اساس قرارداد کارآموزی، برای یادگیری حرفه‌ای مشخص، در کارگاهی معین به کارآموزی توأم با کار می‌پردازند. مدت این قرارداد نباید بیشتر از سه سال باشد و سن این گروه از کارآموزان باید حداقل ۱۵ سال و کمتر از ۱۸ سال تمام باشد.
شرایط پذیرش و حقوق و تکالیف این گروه نیز تابع دستورالعمل‌های قانونی مربوط است. بنابراین، نوع کارآموزی و شرایط سنی فرد در تعیین مقررات قابل اجرا اهمیت دارد.
ماده ۱۱۳ قانون کار؛ حفظ حقوق کارگران در دوره کارآموزی
ماده ۱۱۳ قانون کار از کارگران شاغلی حمایت می‌کند که با توافق کتبی کارفرما برای شرکت در دوره کارآموزی به مراکز آموزشی معرفی می‌شوند.
مطابق این ماده، در طول دوره کارآموزی، رابطه استخدامی کارگر با کارفرما قطع نمی‌شود و مدت آموزش نیز جزو سابقه کار او محسوب خواهد شد.
از مهم‌ترین حقوق این کارگران می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- حفظ رابطه استخدامی: شرکت در دوره کارآموزی به‌خودی‌خود موجب قطع رابطه کاری نمی‌شود.
- حفظ سابقه کار: مدت دوره کارآموزی در سوابق کاری کارگر محاسبه می‌شود.
- حفظ سطح مزد: مزد کارگر در این دوره نباید از مزد ثابت یا مزد مبنای او کمتر باشد.
- ادامه مزایای مقرر قانونی: مزایای غیرنقدی، کمک‌ها و فوق‌العاده‌هایی که طبق ماده و مقررات مربوط باید پرداخت شوند، در دوره کارآموزی نیز قابل مطالبه‌اند.
اگر کارفرما بدون دلیل موجه و پیش از پایان دوره، مانع ادامه کارآموزی کارگر شود و این اقدام خسارتی به او وارد کند، کارگر می‌تواند برای مطالبه خسارت به مراجع حل اختلاف کار مراجعه کند.
ماده ۱۱۴ قانون کار؛ تعهدات کارگر پس از پایان کارآموزی
بر اساس ماده ۱۱۴ قانون کار، کارگری که مطابق تبصره ۱ ماده ۱۱۲ برای کارآموزی در یکی از مراکز کارآموزی پذیرفته می‌شود، باید دوره آموزشی خود را تا پایان مدت مقرر ادامه دهد، به‌طور منظم در برنامه‌های آموزشی شرکت کند، مقررات مرکز را رعایت کند و دوره را با موفقیت به پایان برساند.
یکی از تعهدات مهم این گروه، ادامه اشتغال در همان کارگاه پس از پایان دوره کارآموزی است. مطابق قانون، کارگر باید حداقل دو برابر مدت کارآموزی در همان کارگاه به کار ادامه دهد.
برای مثال، اگر مدت کارآموزی یک کارگر شش ماه باشد، تعهد مقرر در ماده ۱۱۴ برای ادامه اشتغال در همان کارگاه، حداقل یک سال خواهد بود.
اگر کارآموز پس از پایان دوره از ادامه کار در کارگاه خودداری کند، کارفرما می‌تواند برای مطالبه خسارت مندرج در قرارداد کارآموزی به مراجع حل اختلاف کار مراجعه کند.
نکته مهم این است که مطالبه خسارت باید بر اساس قرارداد و مقررات قانونی بررسی شود؛ صرف درج یک شرط در قرارداد به معنای قطعی‌بودن هر مبلغ مطالبه‌شده نیست.
ماده ۱۱۵ قانون کار؛ ساعات کار کارآموزان نوجوان
ماده ۱۱۵ قانون کار به کارآموزان موضوع بند «ب» ماده ۱۱۲ اختصاص دارد. این افراد مشمول مقررات مربوط به کارگران نوجوان، موضوع مواد ۷۹ تا ۸۴ قانون کار هستند و ساعات کار آن‌ها نباید از شش ساعت در روز بیشتر شود.
هدف از این محدودیت، حمایت از سلامت و شرایط سنی نوجوانانی است که هم‌زمان با یادگیری یک حرفه، در محیط کار نیز فعالیت می‌کنند.
کارفرمایان باید برنامه کارآموزی را به‌گونه‌ای تنظیم کنند که ساعات کار، نوع فعالیت و شرایط محیط کار با مقررات حمایتی مربوط به نوجوانان سازگار باشد. همچنین، نباید صرف عنوان کارآموزی را مجوزی برای نادیده‌گرفتن حقوق قانونی این افراد دانست.
ماده ۱۱۶ قانون کار؛ اطلاعات ضروری قرارداد کارآموزی
مطابق ماده ۱۱۶ قانون کار، قرارداد کارآموزی باید علاوه بر مشخصات طرفین، اطلاعات و تعهدات مشخصی را در بر بگیرد. این اطلاعات عبارت‌اند از:
۱. تعهدات طرفین قرارداد
۲. سن کارآموز
۳. میزان مزد کارآموز
۴. محل اجرای دوره کارآموزی
۵. حرفه یا شغلی که مطابق استاندارد مصوب آموزش داده می‌شود
۶. شرایط فسخ قرارداد، در صورت لزوم
۷. سایر شروط مورد توافق طرفین، در حدود مقررات قانونی
تنظیم دقیق قرارداد به روشن‌شدن مسئولیت‌های کارفرما و کارآموز کمک می‌کند. برای مثال، مشخص‌بودن حرفه مورد آموزش، مدت دوره، میزان مزد، ساعات حضور و شرایط خاتمه قرارداد می‌تواند احتمال اختلاف در آینده را کاهش دهد.
توصیه کاربردی: پیش از امضای قرارداد، طرفین باید تمام بندها را با دقت بررسی کنند و از درج شروطی که با مقررات آمره قانون کار مغایرت دارند، خودداری کنند.
ماده ۱۱۷ قانون کار؛ حفاظت از سلامت کارآموزان نوجوان
بر اساس ماده ۱۱۷ قانون کار، کارآموزی توأم با کار برای نوجوانان تا ۱۸ سال تمام، در صورتی مجاز است که فعالیت موردنظر فراتر از توانایی آنان نباشد و سلامت یا رشد جسمی و روحی آن‌ها را به خطر نیندازد.
این ماده بر مسئولیت کارفرما در انتخاب وظایف متناسب با سن و توانایی کارآموز تأکید دارد. بنابراین، هنگام طراحی برنامه کارآموزی باید نوع فعالیت، شرایط محیط کار و خطرات احتمالی مورد توجه قرار گیرد.
برای نمونه، واگذاری کارهایی که با توان جسمی نوجوان تناسب ندارند یا سلامت او را در معرض خطر قرار می‌دهند، با هدف حمایتی این ماده سازگار نیست. رعایت اصول ایمنی و فراهم‌کردن نظارت آموزشی مناسب، از الزامات مهم کارآموزی نوجوانان محسوب می‌شود.
ماده ۱۱۸ قانون کار؛ وظایف مراکز کارآموزی
ماده ۱۱۸ قانون کار، مسئولیت‌های مراکز کارآموزی را در زمینه آموزش و ایمنی مشخص می‌کند. بر اساس این ماده، مراکز کارآموزی موظف‌اند تجهیزات و وسایل کافی را مطابق استانداردهای آموزشی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در اختیار کارآموزان قرار دهند.
همچنین، این مراکز باید حرفه موردنظر را به‌صورت منظم و کامل آموزش دهند و امکانات لازم برای تأمین سلامت و ایمنی کارآموزان را در محیط کارآموزی فراهم کنند.
مهم‌ترین مسئولیت‌های مراکز کارآموزی عبارت‌اند از:
- فراهم‌کردن تجهیزات و ابزارهای آموزشی متناسب با حرفه موردنظر؛
- ارائه آموزش منظم و کامل مطابق استانداردهای مصوب؛
- فراهم‌کردن امکانات لازم برای حفظ سلامت و ایمنی کارآموزان؛
- ایجاد محیطی مناسب برای یادگیری عملی و کسب مهارت‌های حرفه‌ای.
اجرای این تعهدات، علاوه بر بهبود کیفیت آموزش، به کاهش خطرات محیط کار و آماده‌سازی بهتر کارآموزان برای ورود به بازار کار کمک می‌کند.
تفاوت مهم میان دو نوع کارآموزی
برای درک بهتر مواد ۱۱۲ تا ۱۱۸ قانون کار، باید میان دو وضعیت تفاوت قائل شد:
| موضوع | آموزش در مرکز کارآموزی | کارآموزی توأم با کار در کارگاه |
|---|---|---|
| مبنای فعالیت | آموزش حرفه، بازآموزی یا ارتقای مهارت | قرارداد کارآموزی برای یادگیری حرفه در کارگاه |
| شرایط سنی | تابع مقررات مربوط به نوع دوره | حداقل ۱۵ سال و کمتر از ۱۸ سال تمام طبق بند «ب» ماده ۱۱۲ |
| محدودیت ساعات کار شش‌ساعته | به‌صرف حضور در دوره، حکم ماده ۱۱۵ اعمال نمی‌شود | حداکثر شش ساعت در روز |
| مقررات حمایتی نوجوانان | بر اساس شرایط و مقررات قابل اجرا | مشمول مواد ۷۹ تا ۸۴ قانون کار |
این تفاوت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نمی‌توان تمام مقررات مربوط به یک نوع کارآموزی را بدون بررسی شرایط، به نوع دیگر تعمیم داد.
جمع‌بندی؛ نکات مهم حقوقی کارآموزی
مواد ۱۱۲ تا ۱۱۸ قانون کار، چارچوب قانونی کارآموزی را از تعریف و شرایط پذیرش تا حقوق و تعهدات طرفین، تنظیم قرارداد و تأمین ایمنی محیط آموزشی مشخص می‌کنند.
مهم‌ترین نکات این مقررات عبارت‌اند از:
- کارآموزی می‌تواند در مراکز آموزشی یا به‌صورت توأم با کار در کارگاه انجام شود.
- کارگران شاغلی که با توافق کتبی کارفرما به دوره کارآموزی معرفی می‌شوند، از حقوق مقرر در ماده ۱۱۳ برخوردارند.
- تعهد ادامه اشتغال پس از دوره، در شرایط مقرر در ماده ۱۱۴، حداقل دو برابر مدت کارآموزی است.
- ساعات کار کارآموزان مشمول بند «ب» ماده ۱۱۲ نباید از شش ساعت در روز تجاوز کند.
- قرارداد کارآموزی باید اطلاعات و تعهدات مقرر در ماده ۱۱۶ را داشته باشد.
- سلامت و ایمنی کارآموزان نوجوان و تأمین تجهیزات آموزشی مناسب باید مورد توجه قرار گیرد.
کارفرمایان و کارآموزان بهتر است پیش از شروع دوره، نوع کارآموزی، شرایط قرارداد، تعهدات مالی و مدت همکاری را به‌روشنی مشخص کنند. در موارد اختلافی نیز بررسی متن قرارداد و شرایط واقعی رابطه کاری برای تعیین حقوق و مسئولیت‌های طرفین ضروری است.
ای آی محاسب؛ همکار هوشمند و امین کسب‌وکار شما
برای آشنایی بیشتر با خدمات حسابداری، مالیاتی و مشاوره مالی، به وب‌سایت aimohaseb.com مراجعه کنید.
